بحران وجودی روشنفکر در رمان معاصر عربی غالباً از منظرهای روان‌شناختی، فلسفی یا اگزیستانسیالیستی بررسی شده است؛ درحالی‌که این رویکردها در تبیین نسبت میان بحران فردی و سازوکارهای پنهان قدرت با محدودیت مواجه‌اند. رمان الشحاذ اثر نجیب محفوظ، با روایت فروپاشی تدریجی شخصیت عمر الحمزاوی، بستری مناسب برای واکاوی پیوند میان ساختارهای سلطه و زوال روان‌شناختی روشنفکر فراهم می‌آورد. هدف این پژوهش ارائه خوانشی نو از این رمان از رهگذر تلفیق نقد ادبی و نظریه هژمونی آنتونیو گرامشی است. پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی و با رویکردی میان‌رشته‌ای، مبتنی بر تلفیق نقد ادبی و نظریه هژمونی گرامشی، انجام شده است. در این چارچوب، فرایند پذیرش تدریجی ارزش‌های نظم مسلط و تأثیر آن بر بحران هویتی و روان‌شناختی عمر الحمزاوی در رمان تحلیل شده است. نتایج نشان می‌دهد که بحران عمر الحمزاوی در قالب زنجیره‌ای از نشانه‌های روایی و روان‌شناختی شکل می‌گیرد: بی‌رغبتی به کار، فاصله‌گیری از تعهد سیاسی، ناتوانی در یافتن معنا در زندگی و گرایش مکرر به روابط عاطفی و خلوت‌گزینی، از گسست او از هویت روشنفکرانه پیشین حکایت می‌کند. همچنین، بر اساس این یافته ها محفوظ فرایند دگرگونی عمر الحمزاوی را نه از طریق بیان مستقیم ایدئولوژیک، بلکه از خلال تغییر رفتار و نگرش او، گفت‌وگو با هم‌نسلان سیاسی‌اش، فاصله‌گیری از تعهدات پیشین و پناه‌بردن مکرر به روابط عاطفی و انزوا بازنمایی کرده است؛ به‌گونه‌ای که پذیرش تدریجی ارزش‌های نظم مسلط، در سطح روایت به صورت کاهش کنش‌مندی و تشدید بحران هویت شخصیت آشکار می‌شود.